Zondags ontbijt

Een ontbijt met pistolets en koffiekoeken: dan moet het wel zondag zijn. Het woord ontbijt heeft trouwens Middelnederlandse roots. ‘Ont-’ staat voor ‘beginnen te’ en ‘bijten’ voor ‘eten’: het is de eerste maaltijd na een periode van niet eten of vasten, zoals ook in het Engelse breakfast. 

Ontbijten was in de middeleeuwen alleen iets voor zieken, ouderen, kinderen en arbeiders. De hogere sociale klassen begonnen ermee vanaf de vroege 17de eeuw. Bij het ontbijt konden ze hun welstand tonen: met ontbijtserviezen, maar ook met toen nieuwe dranken als koffie, thee en chocolade en andere exquise producten. Denk maar aan schaaldieren en verfijnd, gezoet gebak. Ook suiker was duur: het was rietsuiker uit de kolonies. Gewone mensen ontbeten ook steeds vaker, maar zij deden dat met pap of wat brood, niet met koffie, maar wel met melk of bier.

Op heel wat stillevens uit de 17de eeuw staan broodjes afgebeeld die verdacht veel weg hebben van een pistolet. Maar geschreven bronnen die naar pistolets verwijzen, duiken pas in de vroege 19de eeuw op. Op recepten is het wachten tot het einde van de eeuw: pistolets werden bereid met melk, water of boter. Vanaf 1950 gaven de recepten aan hoe je pistolets knapperig kon maken: met een stoomoven. Tevoren waren ze dus waarschijnlijk zacht(er). 

Het was rond diezelfde tijd dat koffiekoeken steeds vaker deel gingen uitmaken van het zondagse ontbijt. Ze waren er al eerder, maar dan voor de gegoede klassen. Hun precieze herkomst achterhalen is niet eenvoudig. Ze stammen af van een lange traditie van zoet gebak. En zonder de uitvinding van bladerdeeg in de 17de eeuw zouden ze er niet zijn geweest. De croissant bijvoorbeeld werd onder die naam – maar van brooddeeg gemaakt – voor het eerst verkocht in een Parijse viennoiserie van een Oostenrijkse zakenman in 1839. In het begin van de 20ste eeuw kreeg hij zijn krakende bladerdeeg.